• Gaur aurkeztutako gidak bide-orri praktiko, ireki eta malgu bat eskaintzen die udalerriei, tokiko zainketa-politikak erantzukidetasunetik, komunitatetik eta feminismotik sustatzeko.

• Esther Apraiz: “Zainketen erronka globala eguneroko errealitate bat da gure udalerrietan, eta udalok eraldaketaren buru izan nahi dugu”

• Zaintzaren arloari lotutako tokiko 153 erakunderekin eta profesionalekin egindako hiru urteko talde-lanaren emaitza da proiektua.

Bilbon, 2026ko maiatzaren 20an. EUDEL-Euskadiko Udalen Elkarteak “Tokiko erakundeetan zaintza-lanak feminismotik demokratizatzeko gida” aurkeztu du gaur. Tresna estrategiko horrek indartu egiten du udalek herritarrengandik hurbilen dagoen esparrutik zainketen erronkari erantzuteko duten funtsezko zeregina.

Zainketen antolaketa sozial justuago, erantzukideago eta jasangarriago baterantz aurrera egitea planteatzen du gidak, ikuspegi feministarekin eta komunitatearen inplikazio aktiboarekin, auzolanaren balioa indartuz.

Dokumentuak ikuspegien eta araudien lehen zati kontzeptual bat jasotzen du, baita egungo zaintza-erregimenaren eta haren egiturazko arazoen azterketa kritiko bat ere. Bigarren zatian, udalerrietarako ibilbide-orria proposatzen da: bost fase toki-eraldaketako prozesuak hasteko, eta benetako jardunbide egokien 35 adibide.

Ekimen honen helburua udalak zainketen gizarte antolaketa berri batean orientatzea da, hiru gakotatik abiatuta: ikuspegi feminista, tokian tokiko errotzea, eta zerbitzu publikoen eta zainketen sare komunitarioen artikulazioa.

Esther Apraiz elkarteburu eta Derioko alkateak udalek premiazko erronka honen aurrean duten funtsezko zeregina azpimarratu du: “Zainketen krisia jada ez da eztabaida teoriko bat; eguneroko errealitate bat da gure udalerrietan. Gida honekin, udalek iparrorratz bat dugu historikoki emakumeek mantendu duten eredu ikusezin batetik erantzukidetasunean oinarritutako beste eredu batera igarotzeko, non zaintzea erantzukizun kolektibo bat izango den eta ez zama indibidual bat”.

Gidako esperientzia aintzidarien artean, Amurrioko, Hernaniko eta Portugaleteko udalak daude, zeinak erreferenteak baitira zaintzaren arloan politika berritzaileak sustatzen dituztelako. Maria Jose Blanco Portugaleteko alkateak, Txerra Molinuevo Amurrioko alkateak eta Itsaso Lekuona Hernaniko alkateordeak euren esperientziak eta ikaskuntzak aurkeztu dituzte.

Hiru urteko elkarlana

2022an, EUDELek Emagin elkartearen laguntza adituarekin abiatu zuen proiektu aitzindari hori. Hiru urtez, udalekin eta eragile espezializatuekin partekatutako diagnostiko-, kontraste- eta eraikuntza-prozesu bat garatu da.

Lan horretan parte hartu dute berdintasuneko eta gizarte-zerbitzuetako udal teknikariek, etxeko langileen kooperatibek, sindikatuek, hirugarren sektoreko erakundeek eta adinekoen elkarte komunitarioek, desgaitasunak dituzten pertsonek, bai eta gai horretan adituak diren eta zainketen gizarte-antolaketarako modu berriekin konprometituta dauden pertsonek ere.

2023tik 2025era bitartean, proiektuak, gainera, Euskadiko 153 toki-erakunderen —udalak, mankomunitateak eta kuadrillak— errealitatea mapatzeko aukera eman du, eta lehendik zeuden baliabideak eta dagoeneko bidea markatzen ari diren esperientzia eraldatzaileak identifikatu dira.

Bost ekintza-lerro eta 35 praktika jarduteko

“Errealitate honek gizarte osoa interpelatzen du”, adierazi du Esther Apraizek. “Udalok gure gain hartzen dugu zainketen antolaketa sozial eraginkorrago, iraunkorrago eta gure garaiari egokituago baten buru izateko erronka”.

EUDELek bide horri herritarrekin eta ehun sozial eta asoziatiboarekin batera ausardiaz ekitera animatzen ditu udalerriak. Konpromiso politikoaz gain (osoko bilkuren akordioak, ordenantzak, aurrekontuak…), udal arlo guztien arteko koordinazioaren eta udalaren eta eragile instituzional eta sozialen arteko lankidetzaren beharra nabarmentzen da.

Gidak ibilbide-orri malgu bat proposatzen du, udalerri bakoitzak bere errealitatera egokitu ahal izateko, bost jarduketa-ildo nagusiren bidez:

1. Zaintzarako egitura publikoak-komunitarioak sustatu

Zainketetarako tokiko mahaiak sortzea, lehen mailako arreta indartzea (“leihatila bakarra”) eta zainketen zeharkakotasuna udal-politiketan.

2. Zaintzaren balio soziala aitortzeko sentsibilizatu eta trebatu

Arduradun politikoei, teknikariei, zaintzaileei, gazteei eta gizonei zuzendutako prestakuntza, erantzunkidetasuna sustatzeko.

3. Sare komunitarioak aktibatu, zainketak birbanatzeko

Belaunaldien arteko ekipamenduak, “saltoki zaintzaileen” sarea beharren antena gisa, auzo-sareak, denbora-bankuak eta auzolana.

4. Zaintzen dutenen bizi eta lan baldintzak hobetu

Zaintzarako kooperatibak, laguntza publikoak eta baliabideak handitu, migratzaileei harrera egin eta familia-erantzunkidetasunerako bitartekotza-programak.

5. Arreta pertsonalizatu eta baliabideak eskuratzea erraztu

Arreta-baliabideen koordinazioa, autonomia pertsonalerako zerbitzuak, garraio publiko irisgarria, irakurketa erraza eta sinplifikazio administratiboa.

EUDELek horiek udalerrietan ezartzen lagunduko du, sarean lan eginez, prestakuntza espezifikoa emanez eta herritarrekin, elkarteekin eta hirugarren sektorearekin batera gogoeta egiteko eta parte hartzeko tokiko guneak sortzen lagunduz.

“Eraldaketa orok denbora, konpromisoa eta borondate partekatua behar ditu. Baina aldaketa lehen urrats batekin hasten da beti”, esan du Esther Apraiz elkarteburuak.

Erronka sozial atzeraezina

Zaintzak birpentsatu beharra funtsezkoa izan da mugimendu feministaren agendan 2018ko grebez eta mobilizazioez geroztik. Pandemiaren ondoren, zainketen krisiak are garrantzi publiko handiagoa hartu zuen, agerian geratu baitzen egungo eredua akituta dagoela biztanleen zaintza-beharren hazkundeari eta konplexutasunari erantzuteko.

Horri errealitate iraunkor bat gehitzen zaio: zainketen “hiperfeminizazioa” eta “arrazializazioa”. Gidak adierazten duenez, Euskadin, zaintzagatiko eszedentzien % 84 eta etxeko zerbitzuko enpleguaren % 90 baino gehiago emakumeenak dira; horietako asko migratuak dira, eta, kasu askotan, zaurgarritasun-egoeran daude.

Gainera, Lanaren Nazioarteko Erakundearen arabera, azken hiru urteetan, emakumeen % 7,3k lana eten du familia eta lana uztartzeko arrazoiak direla-eta, eta gizonen kasuan, berriz, % 1,5ek. Horrek erakusten du zaintza-arduren banaketa ez dela orekatua.

1990eko maiatzaren 17an, Osasunaren Mundu Erakundea-k (OME) homosexualitatea buruko gaixotasunen zerrendatik ezabatu zuen. Mugarri garrantzitsua izan zen, izan ere, LGTBI pertsonen eskubideen aitortzan urrats erabakigarria ekarri zuen. 2005etik, egun hau LGTBIfobiaren aurkako borrokarako eguna bihurtu da. Urte hauetan, hainbat aurrerapen egin dira lege- eta gizarte-esparruetan, eta horren ondorioz, babes handiagoa eta aitortza handiagoa eman zaio sexu- eta genero-aniztasunak dakarren aberastasunari.

Ikuspegik argitaratutako azken inkestan (“Diskriminazioaren inguruko pertzepzioak eta jarrerak Euskadin (EPADE) 2025”) islatzen da euskal herritarrek aniztasunaren aldeko jarrera dutela gehienbat. Zehazki, EAEko pertsonen % 77,8k dio nahiago duela askotariko gizarte batean bizi. Hala ere, aurrerapen horiek oraindik ere kezkagarriak diren errealitateekin talka egiten dute. Azken datuek erakusten dute diskriminazioak bere horretan dirauela. Zehazki, Euskadin, biztanleen %15 inguruk adierazi du azken urtean diskriminazioren bat pairatu duela. Egoera horien %76 baino gehiago ez dira salatzen, eta horrek zuzenean eragiten die LGTBI pertsonei.

Zenbait kolektibok, hala nola trans pertsonek, lesbianek, adinekoek, pertsona arrazializatuek edo desgaituek, zailtasun handiagoak dituzte oraindik askatasunez eta berdintasunez bizitzeko. Kasu askotan, gainera, egoera horiek areagotu egiten dira diskriminazio-faktore desberdinen konbinazioaren ondorioz. Errealitate horien aurrean, erantzun espezifikoak eta egokituak eman behar dira. Azken urteotan gorroto-diskurtsoek eta espazio publikoetan gertatzen ari diren erasoek gora egin dute, eta horrek agerian uzten du, urratsak ematen ari diren arren, benetako berdintasuna oraindik ez dela lortu.

LGTBI pertsonen eskubideak defendatzea giza eskubideak defendatzea da. Aniztasuna bermatzea, diskriminazioari aurre egitea eta ingurune seguru eta errespetuzkoak eraikitzea da. Izan ere, gizarte bidezkoago, anitzago, inklusiboago eta berdinzaleago bat eraiki ahal izateko, ezinbestekoa da pertsona oro askatasunez, ikusgarritasunez eta eskubide guztiekin bizitzea.

Eusko Jaurlaritzak beste behin berretsi du pertsona guztien eskubideen defentsarekiko duen konpromiso irmoa, salbuespenik gabe. Horretarako, politika publikoak garatzen eta ezartzen ari da; ERABEREAN Sarea sendotzen; eta Berdindu Zerbitzua bezalako zerbitzuak indartzen. Helburua da LGTBI-fobiari modu egituratuan aurre egitea.

 Maiatzak 17

LGTBIfobiaren aurkako Nazioarteko Egunaren
adierazpen instituzionala

1990eko maiatzaren 17an, OMEk,
Osasunaren Mundu Erakundeak,
homosexualitatea gaixotasun mentalen
zerrendatik atera zuen.
Oso urrats garrantzitsua izan zen
LGTBI pertsonen eskubideak aintzatesteko.

2005etik, egun honetan
LGTBIfobiaren aurka borrokatzen da,
hau da, LGTBI pertsonen aurkako
arbuioaren edo diskriminazioaren aurka.

Urte hauetan aurrerapausoak eman dira
legeetan eta gizartean.
Orain babes eta onarpen handiagoa dago
sexu- eta genero-aniztasunarekiko.

Ikuspegiren inkesta baten arabera,
Euskadiko pertsona askok positiboki baloratzen dute
gizarte anitz batean bizitzea.
Adibidez, 10 pertsonatik ia 8k
diote nahiago dutela
dibertsitatea duen gizarte batean bizi.

Baina oraindik arazoak daude.
Euskadin, biztanleriaren ia % 15ek dio
diskriminazioa jasan duela azken urtean.
Gainera, 10 kasutik 7 baino gehiago ez dira salatzen.
Horrek LGTBI pertsonei ere eragiten die.

Hainbat taldek zailtasun gehiago dituzte,
adibidez, trans pertsonek, lesbianek,
adinekoek, pertsona arrazionalizatuek
eta desgaitasunen bat duten pertsonek.

Batzuetan, pertsona horiek
hainbat diskriminazio mota jasaten dituzte aldi berean.
Leku publikoetako gorroto-diskurtsoak
eta erasoak ere ugaritu egin dira.

Horrek erakusten du oraindik
ez dela benetako berdintasuna lortu.

LGTBI pertsonen eskubideak defendatzeak
giza eskubideak defendatzea esan nahi du.
Horrek esan nahi du aniztasuna errespetatzea,
diskriminazioaren aurka borrokatzea
eta espazio seguruak eta errespetuzkoak sortzea.

Gizarte justu eta berdinzalea bakarrik da posible
guztiok aske, ikusgarri eta eskubide berberekin bizi bagaitezke.

Eusko Jaurlaritzak pertsona guztien eskubideak
defendatzeko konpromisoari eusten dio.
Horretarako, ERABEREAN Sarea eta Berdindu bezalako
politika publikoak eta zerbitzuak bultzatzen jarraitzen du,
LGTBIfobiaren aurka borrokatzeko.

LGTBIfobia: LGTBI kolektiboko pertsonekiko
arbuioa, diskriminazioa edo gorrotoa.

LGTBI Lesbiana, Gay, Trans, Bisexual

eta Intersexualen siglak dira.

Trans pertsonak: Transexual eta transgenero pertsonak.

Sexu- eta genero-aniztasuna: sexu- eta genero-identitate desberdinak,
hau da, pertsona batek bere burua, gorputza edo ezaugarriak
nola ikusten edo sentitzen dituen.
Pertsona batzuk gizon jaio eta emakume sentitzen dira,
beste batzuk emakume jaioeta gizon sentitzen dira,
eta beste batzuk ez dira ez gizon ez emakume sentitzen.